راه حل‌های آقای جامعه‌ شناس

وحید قرایی/اختصاصی بام کویر

گفت‌وگو با دکتر سیامک زندرضوی، جامعه‌شناس و عضو هیات علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان، درمورد مسایل اجتماعی این حسن را دارد که بر اساس تجارب علمی و مطالعات و تحقیقات خود به پاسخ‌گویی سوالات مي‌پردازد.

وضعیت اجتماعی شهرک‌های حاشیه‌‌ی شهر کرمان نظیر شهرک پدر و راه حل بهبود وضعیت آن‌ها موضوعی است که این عضو هیات علمی دانشگاه با همراهی تعدادی از دانشجویان عضو انجمن علمی علوم اجتماعی در حال تحقیق و پژوهش بر روی آن است و شاید نتایج حاصل نیز تا حد زیادی جدید و جالب توجه باشند.

او عنوان می‌کند در حالی‌که از سال 1345 تاکنون وسعت شهر کرمان 30برابر شده است گسترش چندین برابری ارتفاع شهر نیز در 20 سال آینده پدیده‌‌ای دور از ذهن نیست و با وجود همه‌ی عوامل محدود کننده از جمله آب شرب قابل درک است.

دکتر زندرضوی با این دیدگاه با نگاه منفی به شهرک‌های حاشیه‌ای و ساکنان آن نمی‌نگرد و حتی آن‌ها را فرصت‌هایی برای آزمون الگوهای تازه‌ای از توسعه انسان محور و شهروند مدار می‌داند.

او در همین مورد به نقد عملکرد نظام حاکم بر کشورمان از زمان پهلوی دوم و بعد از انقلاب اسلامی در زمینه‌ی‌ نحوه‌ی واگذاری زمین می‌پردازد و می‌گوید:«اگر به روند توسعه‌ی شهر کرمان نگاه کنیم می‌بینیم که «اصلاحات اراضی» و استفاده از رانت زمین برای جلب نظر روستانشینان به نظام حاکم در دهه 1340 شمسی باعث شد که بخشی از جمعیت مناطق روستایی به کرمان مهاجرت کنند و «واگذاری زمین» برای شهرک‌سازی در خارج از بافت قدیمی شهر کرمان توسط دستگاه مدیریت استان در دو دهه‌ی‌ اول پس از انقلاب به منظور جلب رضایت نزدیکان با دسترسی به این رانت زمین، خود نوعی «حاشیه‌نشینی» قانونی ایجاد کرده است و در فواصل این نقاط، مناطق «خارج از محدوده‌ی قانونی» و شهروندان«خارج از قانون» بوجود آمده‌اند که نمونه آن محدوده‌ای است که در اراضی آقایان مهرابی‌، پدر، بهرامی و کاظمی‌نژاد در حاشیه‌ی کمربندی بوجود آمده است.»

وی در مورد تئوری‌هایی که برای حل مشکل حاشیه‌نشینان وجود دارد عنوان می‌کند که این تئوری‌ها برگرفته از تجارب کشورهایی است که در این زمینه موفق بوده‌اند و حتی می‌توان این تئوری‌ها را بومی کرد.

وی سه کتاب را برای مطالعه به سه گروه پیشنهاد می‌کند: «اعضای شورای شهر کتاب «راز سرمایه‌داری» نوشته‌ی «هر نان دو دوسو» تو را بخوانند، تا با تجربیات دو دهه اخیر جهان در درک شهروندان«خارج از قانون» و اهمیت به رسمیت شناختن آنان آشنا شوند. مسوولان استانداری کتاب «شهر در جهان در حال توسعه» نوشته‌ی «رابرت پاتر» و همکارانش را بخوانند تا به جای ایده تبدیل کپر به خانه‌های یکسان به سمت استفاده از توانایی‌های افراد ساکن مناطق کپرنشین بروند و همه شهروندان ساکن کرمان کتاب «از قلعه دختر تا دقیانوس» نوشته‌ی محمد دانشور رامطالعه نمایند. تا با سرگذشت غم‌انگیز، شهری که با سی برابر شدن در سطح در طول پنجاه سال همه منابع آب شیرین خود را بر باد داد و هویت شهری در حاشیه‌ی کوهستان و کویر را نیز به فراموشی سپرد آشنا شوند.»

او دو نقطه‌ی امید برای به ثمر نشستن امیدهای شهروندان تعریف می‌کند: «پی‌گیری مطبوعات و برخورد مسوولانه‌ی اعضاء شورای شهر(سوم) که تازه شکل گرفته است و احتمالا برای شنیدن راه کارهای نو آمادگی بیشتری دارد...»

ظرفیت مطلوب انسانی

دکتر زند رضوی بر پایه‌ی یک مطالعه‌ی مقدماتی در شهرک پدر به ظرفیت‌های مطلوب انسانی با توجه به جمعیت جوان آن محدوده اشاره می‌کند و می‌گوید:«در این مناطق زنان حضور جدی و موثری در زندگی دارند و شبکه‌ای  ازروابط خویشاوندی و همسایگی وجود دارد که به لحاظ سرمایه‌ی اجتماعی در وضعیت قابل قبولی است و بر خلاف نظر اغلب مقامات که نگاهی از سر مشکل به این مناطق دارند و به نوعی آن‌ها را مستمند و نیازمند ارفاق و کمک مي‌دانند، معتقدم که آن‌ها می‌توانند به توسعه‌ی استان کرمان کمک کنند.»وی با اشاره به تصریح معاون برنامه‌ریزی و اقتصادی استاندار کرمان نسبت به عدم مشارکت شهروندان در توسعه‌ی اقتصادی استان، عنوان می‌کند که این صحبت‌ها نشان می‌دهد که ظرفیت‌هایی این چنین برای توسعه‌ی شهرو استان کرمان هنوز شناخته نشده‌اند. و شهروندان خارج محدوده‌ی قانونی، که نمی‌توانند طرح بنویسند و ضامن کارمند و بازاری ندارند به حساب نمی‌آیند.»

این استاد جامعه شناسی دانشگاه با طرح این سوال که چه الگوهایی برای کمک به مردم مناطقی نظیر شهرک پدر برای بهبود شرایط اجتماعی و زیست آن‌ها وجود دارد می‌گوید: «استانداری کرمان طبق آن‌چه که بیان کرده امسال برای بهبود وضعیت اشتغال 1600 میلیارد تومان بودجه در اختیار دارد و البته ادعا این است که شهروندان برای استفاده از این بودجه مراجعه نمی‌کنند و طرح ارایه نمی‌دهند. اما آیا در این زمینه افراد خارج ازمحدوده‌ی قانونی شهروند حساب می‌شوند؟» دکتر زند رضوی پیشنهاد می‌کند که از این بودجه‌ی 1600 میلیاردی، پنج میلیارد تومان آنرا در اختیار دانشگاه شهید باهنر کرمان بگذارند. تا با یک پروژه‌ی آموزشی، پژوهشی، اطلاع‌رسانی و سرمایه‌گذاری، اقتصاددانان، جامعه‌شناسان و معماران وشهرسازان گردهم آیند و یک مرکز اجتماع محله‌ای در محدوده‌ی شهرک پدر تشکیل شود و تا آن‌جایی که ممکن است با حضور موثر شهروندان ساکن آن محدوده، الگوهای اجتماعی، اقتصادی و الگوی ساخت  مسکن را بهبود دهند.»

وی در همین مورد می‌افزاید: «با توجه به تجربیات می‌توان« صندوق‌های خرده وام‌دهی» تشکیل داد و ساکنان مناطق مذکور پس از آموزش طرح‌های خود را ارایه دهند و قاعدتا آن‌ها طرح‌هایی ارایه می‌دهند که بر اساس تجربه و توانشان باشد. و با هدایت تخصصی می‌توانند موفق باشند.»

وی به تجربه‌ی جالب توجهی در همین زمینه اشاره می‌کند که بعد از زلزله‌ی دی‌ماه 82 در پشترود بم اجرا شد که از 17 زن خانه‌دار شروع و اکنون به  300نفر  رسیده است که در مرکز اجتماع محله‌ای گرد هم می‌آیند و علاوه بر لذت بردن از بودن در کنار یکدیگر، تجربیات خود را ردوبدل می‌کنند و آموزش‌های مورد نیازشان را برنامه‌ریزی کرده وپی‌گیر آن‌ها می‌شوند.  

چرا دانشگاه؟

او در پاسخ به سوالی مبنی بر این‌که چرا دانشگاه برای اجرای چنین طرحی مدنظر شماست می‌گوید:«در دانشگاه علاوه بر افراد متخصص علاقه‌مند، دانشجویان جوانی حاضرند که مایل به خدمت‌اند و از طرف دیگر شهروندان به دانشگاه به عنوان یک بخش دولتی که می‌تواند هماهنگی ایجاد کند رغبت و اعتماد بیشتری دارند و حمایت شهروندان در کنار نظارت علمی و عملی دانشگاهیان می‌تواند نتایج قابل قبولی را به همراه داشته باشد.»

این جامعه‌شناس تصریح می‌کند:«رفتن به سمت برنامه‌ای مشارکتی برای بهبود وضعیت زندگی شهروندان ساکن شهرک پدر و شهرک‌های مشابه بر چنین مبنایی، الگویی است از توسعه‌ای که در وهله‌ی اول حرمت انسان و زندگی سالم کودکان را پاس می‌دارد و بعد کاهش اعتیاد گسترده را مدنظر دارد. در حالی که رها کردن این شهرک‌ها در وضعیت فعلی به معنی پذیرش گسترش فقر و اعتیادی است که از سر عدم امید به آینده پدید آمده است. به هر حال با وجود منابع مالی که درحال حاضر به برکت قیمت بالای نفت خام وجود دارد و بخش زیادی از آن نیز جذب نشده است ویا بر پایه‌ی طرح‌های صوری به بازار خرید و فروش کالاها سرازیر می‌شود و تورم را دامن می‌زند. می‌توان در این مناطق به نوعی شغل ایجادکرد، نیروی کار را درگیر کرد، زنان را آموزش داد و افرادی توانمند برای انجام کارهای متناسب باتوانایی‌هایشان تربیت کرد.»

دکتر زندرضوی تاکید می‌کند:«راه حل مسایل این‌چنین پیچیده در ذهن‌های منفرد نمی‌گنجد و نمی‌توان تنها بانگاه از بالابه پایین این مسایل را حل کرد باید به ظرفیت‌های بالقوه جوانان این نواحی باور داشت و شرایط آموزش و هدایت منطم و پایدار را در یک اجتماع محلی فراهم آورد و حداقل پشتیبانی مالی را نیز مهیا ساخت. دسترسی به آب آشامیدنی سالم، برق مطمئن، امکان بازی و تفریح و... حق مسلم همه شهروندان است.»

وی در ادامه عنوان می‌کند:«درصورتی که یکی از سه پایه‌ی تصمیم‌گیری دراین زمینه یعنی استانداری، دانشگاه و شورای شهر در مورد پذیرش این راه حل قانع نشوند به نتیجه‌ نمی‌رسیم و فرایند درگیر کردن، اطمینان بخشیدن و به میدان آوردن شهروندان خود امری مستمر و آموزنده خواهد بود، که احتیاج به زمان دارد و هرگز به پایان نمی‌رسد.»

منبع: www.kn.blogfa.com/post-940.aspx